Lezen. Ontspannen. Ontwikkelen.

Nawoord David Lagercrantz – De val van Turing

Ik was jong, ging in het zwart gekleed en wilde koste wat kost intellectueel worden, dus ik had natuurlijk bewondering voor Ludwig Wittgenstein, het archetype van de grote denker.

Ik was gefascineerd door zijn levensverhaal en zijn compromisloosheid, maar zijn filosofie sprak me totaal niet aan, al wilde ik dat aanvankelijk niet toegeven. Misschien was het met Wittgenstein net als met mijn hardrockgroepen een paar jaar daarvoor: ik hield er niet van, maar vond het gaaf om te doen alsof. Uiteindelijk kwam ik in opstand tegen mijn vader [Olof Lagercrantz, een gevierd schrijver en literatuurcriticus; vert.], en met de arrogantie van de jeugd verklaarde ik dat ik lak had aan de grote filosoof. Die uitspraak lag aan de basis van mijn belangstelling voor Alan Turing, die een voetnoot was in de biografie van Wittgenstein.

De twee hadden in 1939 een dispuut gehad over het belang van tegenstellingen in logische systemen, en ook dat klonk als academische prietpraat, totdat ik in een bijzin ontdekte dat wat Turing gezegd had over paradoxen, aan de wieg had gestaan van de moderne computer, en dat vond ik vreemd. Hoe kon een klein abstract probleem, dat zo op zichzelf leek te staan, tot iets zo opvallend concreets hebben geleid? Ik probeerde er meer over te lezen, maar ik begreep het niet echt en het hield me ook niet overdreven bezig. De computers stelden in die tijd ook nog niet veel voor – het was lang voor het internettijdperk – en ik gaf het op. Mijn leven nam een andere wending. Ik ging naar de School voor de Journalistiek en hield me een paar jaar met allerlei flauwekul bezig (nou ja, niet alleen maar flauwekul). Maar het duurde een tijd voordat ik de gelegenheid kreeg om me weer te verdiepen in de dingen waarover ik me in mijn studietijd het hoofd had gebroken.

In de hoogtijdagen van de internetzeepbel begon ik aan een biografie over Håkan Lans [de Zweedse uitvinder van de kleurengrafiekkaart; vert.]. Dat werd uiteindelijk heel leuk, maar in het begin was het dodelijk saai. Ik worstelde me door patentaanvragen heen, en dat juridische proza hing me vreselijk de keel uit. Ik kwam op het idee om mijn project te redden door ook iets te vertellen over de geschiedenis van de computer (iedereen had het in die tijd over de toekomstige zegeningen van de computer, maar slechts weinigen bekommerden zich erom hoe het allemaal begonnen was). Toen kwam ik de naam Alan Turing weer tegen, en nu bestudeerde ik hem beter. Deze keer fascineerden me niet alleen zijn denken en zijn decodeerwerk op Bletchley, maar raakte ik ook ontroerd door zijn hele persoon, zijn gestotter en zijn onhandigheid.

Toch kwam het idee om een roman over hem te schrijven niet onmiddellijk, en achteraf denk ik dat de klassieke vraag ‘Welke historische persoon zou je het liefst willen ontmoeten?’ me misschien wel het beslissende duwtje heeft gegeven. Een jonge journalist uit Umeå stelde me die vraag, en ik dacht er serieus over na. Wie zou ik willen ontmoeten? Een van de groten uit de geschiedenis, en dan een beetje staan trillen tegenover hun verhevenheid? Nee, het zou beter zijn om wat licht uit de toekomst mee te brengen, en dat kon ik beter doen bij iemand die in zijn eigen tijd miskend was, maar die postuum beroemd was geworden, zoals Kafka of Van Gogh. Ik koos uiteindelijk voor Turing en zei dat ik graag op een van zijn sombere laatste dagen in Wilmslow bij hem aan zou willen kloppen om iets vriendelijks tegen hem te zeggen en hem op te fleuren. Die scène bleef me bij, en ik begon het onderwerp te bestuderen.

Ik vond bedroevend weinig over zijn persoonlijk leven. Anders dan veel schrijvers had hij zijn gevoelens niet in lange brieven uitgestort. Ik kreeg geen greep op hem, en hoe moest ik zijn wiskunde in vredesnaam in een roman verwerken? Ik kon toch moeilijk in zijn hoofd kruipen. Nee, ik had een dokter Watson nodig, die hem van buitenaf bekeek en Turings ideeën naar zijn eigen niveau vertaalde. Maar wie moest dat zijn? Een vriend? Een minnaar?

Heel lang wist ik niet hoe ik het aan moest pakken, en ik overwoog al om me op iets anders, iets eenvoudigers, te richten, toen ik op een avond op internet het Turing Digital Archive tegenkwam. Daar vond ik het politieonderzoek naar zijn dood, een waardeloos onderzoek, slecht geschreven en blijkbaar routineus uitgevoerd. Opgesteld door een zekere brigadier Cottrell, zag ik. Dat was herfst 2005. Een paar dagen later liep ik over de Skeppsbro in Stockholm zonder ook maar één gedachte aan het boek te wijden. Toen ging me ineens een licht op: de politieman kon natuurlijk mijn held zijn – niet Cottrell, maar iemand die scherpzinniger, hongeriger was en die een mysterie vermoedde, iemand die begreep dat er veel meer schuilging achter wat op het oog de simpele zelfmoord van een veroordeelde homo was.

Het boek moest beginnen met het einde, met Turings dood en de politieman die hem in zijn bed vindt met die halve appel. Ik begreep dat het verhaal niet zomaar een klassieke ontwikkelingsroman kon zijn. Net als een thriller moest het worden aangedreven door het raadsel rond het leven van Alan Turing. Dat zou mij alle kans geven de vooroordelen van de tijd van de Koude Oorlog van binnenuit te schetsen en een beetje te spelen met de sjablonen van de spionageroman.

Ik creëerde een soort spiegelpersonage van Alan Turing in mijn Corell, iemand die trekken van mijzelf mocht lenen, en verder een aantal fictieve figuren: Farley, Vicky, Fredric Krause en Pippard. Maar dan was er natuurlijk de wiskundige zelf nog. Alle feiten over hem heb ik geprobeerd correct te beschrijven, en neem maar van mij aan dat ik behoorlijk heb geworsteld met zijn theorema.

Natuurlijk ben ik naar Engeland gegaan. Toen was het ook herfst en allemachtig, wat hield ik al gauw van Cambridge! De stad bruiste als een opera, en ik liep daar aan Alan Turing te denken en kuierde door de gewelfde poort van King’s College, langs de kapel en de trap op naar de leeszaal van het archief. Natuurlijk deed ik mijn best er geleerd uit te zien, maar toen ik op kleine, witte papiertjes aangaf welke stukken ik wilde hebben, voelde ik me klein. Daarna zat ik in de ietwat plechtige stilte te wachten. Toen mijn doos was gebracht, pakte ik Turings oude brieven, en ik rook eraan, alsof ik verwachtte dat de stank van bittere amandelen eruit zou opstijgen. Ik herinner me echter vooral dat er een envelop met iets hards uit viel. Die envelop had ik niet besteld, en ik maakte hem een beetje verstrooid open. Er zat een mooi Engels theelepeltje in. Ik hield het even in mijn hand en dacht: wat is dit?

Het was een lepeltje dat Alan Turing op een nacht in zijn hobbywerkplaats in Wilmslow had verguld, en er ging een schok door me heen. Had hij het ook vastgehouden? Ik kreeg de neiging het stiekem in mijn zak te stoppen, maar ik ben toch maar gaan uitzoeken waarom het op King’s College was terechtgekomen. Had iemand zoiets moois niet moeten erven?

Het bleek dat Turings moeder, Sara Ethel, hun het lepeltje had gestuurd, als bijdrage aan de discussie over de dood van haar zoon. Alans vrienden, de politie en rechter-commissaris Ferns – die echt heeft gezegd dat een impulsieve handeling typerend was voor zo’n soort man – waren er immers allemaal van overtuigd dat het zelfmoord was, en daar was Turings moeder verontwaardigd over. In haar voorstelling kon haar zoon onmogelijk zelf een einde aan zijn leven hebben gemaakt, en het beste bewijs daarvoor was het lepeltje. Dat was verguld met goud van een oud horloge, en om dat te doen heb je cyaankali nodig. Alan was waarschijnlijk gewoon onvoorzichtig geweest, dacht ze, en dat klonk een beetje als een klassieke poging van een moeder om haar verdriet minder pijnlijk te maken. Het zette mij echter aan het denken, en ik verdiepte me weer in de omstandigheden rond Turings dood. Zijn moeder had wel gelijk dat het allemaal merkwaardig gecompliceerd was gegaan. Als Alan Turing zichzelf van het leven wilde beroven, waarom hing hij dan elektriciteitssnoeren aan het plafond en kookte hij een hele pan cyaankali op die kookplaat?

Ik wist natuurlijk ook dat Turings moeder en zijn vrienden bepaalde essentiële informatie niet hadden. Zij hadden geen idee van de geheime kennis waarover Turing beschikte, en van de angst waarmee hij door de inlichtingendienst werd bewaakt. In de jaren tachtig, toen de geheimhouding over de oorlog een beetje begon te tanen, staken er meteen samenzweringstheorieën de kop op dat Turing uit de weg was geruimd. Konden die gecompliceerde omstandigheden op moord duiden?

Dat was een zeer verleidelijke vraag voor een schrijver die zijn boek als misdaadroman wilde laten beginnen. Een moordenaar, de belichaming van de Britse kwaadwilligheid en paranoia tijdens de Koude Oorlog, zou natuurlijk gemakkelijk in te voegen zijn. Ik was zelfs even bang dat mensen teleurgesteld zouden zijn als ik zo’n figuur niet uit mijn mouw zou schudden. De lezers hebben immers bepaalde verwachtingen van een genre.

Maar nee, hoe meer ik studeerde, hoe minder ik erin geloofde en hoe minder ik er zelfs maar over na wilde denken. Hier kwam de echte vroegere politieman Cottrell me toch te hulp doordat hij zo duidelijk had geschreven dat de gelaatstrekken van de dode er berustend en aanvaardend uitzagen. Nee, ik neigde steeds meer naar de theorie van Andrew Hodges dat Turing zijn dood zo had gearrangeerd dat zijn moeder zou kunnen denken dat het een ongeluk was geweest, een mislukt experiment met elektriciteit en cyaankali. Bovendien vond ik dat een moordenaar in traditionele zin – zeker als ik er niet in geloofde – ten koste zou gaan van de kracht van het verhaal.

Dat Alan Turing inderdaad tot vertwijfeling was gebracht, bleek uit de hevigheid van de aanvallen op hem, en ik was blij dat Lotta Olsson later in haar mooie recensie in Dagens Nyheter schreef dat ‘moord niet per se wordt begaan door degene die de vergiftigde appel vasthoudt’. Een complete generatie tijdgenoten kan schuldig zijn.

In mijn roman heb ik geprobeerd Turings voornaamste ideeën te populariseren, maar alles kon er natuurlijk niet in. Achteraf is me vooral één uitspraak van hem bijgebleven: ‘Laten we hopen dat machines op een dag op alle intellectuele gebieden met de mens kunnen concurreren,’ schreef hij in 1950, en daar kun je inderdaad op hopen, zeker als je een onconventioneel denkende, eenzame zonderling in Wilmslow bent, maar toch … als machines met ons kunnen wedijveren, kunnen ze ons waarschijnlijk ook passeren, en wat gebeurt er dan?

Tja, logisch gezien zouden ze dan ook iets kunnen scheppen wat intelligenter is dan zijzelf, of zouden ze toch op z’n minst in staat zijn kleine verbeteringen aan te brengen in hun constructie, en deze nieuwe updates moeten zichzelf dan ook weer verder kunnen ontwikkelen, en dan staan wij mensen erbij en zijn voor het nieuwste apparaat niet meer dan witte muisjes.

Ik herinner me dat ik hier voor het eerst met Håkan Lans over sprak en dat hij dit idee gebruikte als argument tegen onderzoek naar kunstmatige intelligentie. De consequenties van een computer die slimmer is dan wij zijn té verwarrend, haast paradoxaal.

Maar in die tijd wist ik niet hoeveel onderzoek er op dat terrein al was gedaan, en dat er daadwerkelijk ongerustheid bestaat, niet alleen bij dwazen die in de ban zijn van The Matrix en The Terminator. De Wet van Moore – dat de capaciteit van de computer elke twee jaar verdubbelt –, de wetenschap dat technische paradigmaverschuivingen steeds sneller na elkaar plaatsvinden en zelfs het simpele feit dát we ons in een accelererende ontwikkeling bevinden, maken dat veel vooraanstaande theoretici, zoals Bill Joy, een van de oprichters van Sun Microsystems, het naïef vinden om de gedachte van de hand te wijzen dat we op een dag door de techniek zullen worden voorbijgestreefd.

Jack Good, vriend en collega van Alan Turing op Bletchley Park en in 2001 adviseur van Stanley Kubrick voor A Space Odyssey – u weet wel, met die supercomputer HAL – heeft het heel mooi geformuleerd: ‘De ultra-intelligente machine is de laatste uitvinding die de mens moet doen!’ Daarna is er alleen nog ontwikkeling die wij niet onder controle hebben, technologische singulariteit, om het met een hedendaagse term te zeggen (zoek die uitdrukking maar eens op op Wikipedia en kijk wat iemand als Stephen Hawking erover zegt).

Het is een scenario om over na te denken, al was het alleen maar om je perspectief te verbreden en een stap verder te denken. Wat mij echter vooral verbaast – zeker sinds ik Douglas Hofstadters bijdrage in Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker heb gelezen – is dat Turing zelf hier niets over schrijft, terwijl hij toch dacht dat computers zijn turingtest al in onze tijd zouden kunnen doorstaan.

Dacht hij echt dat de apparaten daarna via een of ander mysterieus proces zouden ophouden zich verder te ontwikkelen of was hij, net als Håkan Lans, van mening dat het menselijk brein door een soort aangeboren wetmatigheid niet in staat is iets te scheppen wat intelligenter is dan het menselijk brein zelf, zelfs niet als duizenden en nog eens duizenden breinen samenwerken om dat te bereiken? Nee, dat kan ik niet geloven van Alan Turing, die toch beweerde dat het eenvoudige, zielloze, ongeacht of het gaat om neuronen of elektronica of misschien een kwantummechanische structuur, in staat is iets geweldig geraffineerds te maken. Nu kun je je natuurlijk, zoals de filosoof en uitvinder Ray Kurzweil, een goede wereld voorstellen met ultra-intelligente apparaten, een toekomst waarin ons brein wordt geïntegreerd met nanotechniek en waarin de computers hun schepper in ere houden en helpen een rijker, zinvoller leven te leiden.

Je zou echter evengoed kunnen aannemen dat de mens een schakel in de evolutionaire ontwikkeling naar iets groters is. Waarom zouden we het de machines niet laten overnemen? De eerste helft van de twintigste eeuw, waarin Turing leefde, was nu niet bepaald goede reclame voor het menselijk vernuft. Maar nee, dat klinkt niet naar mijn Alan Turing. Ik weet nog goed hoe verbaasd ik was dat hij het bij de beschrijving van zijn turingtest zo belangrijk vond dat we de apparaten niet mogen discrimineren. Was dat misschien ook in de hoop dat de apparaten óns op een dag niet zullen discrimineren?

Terwijl ik dit schrijf, ben ik allang met een andere roman bezig, maar ik moet steeds weer aan Turing denken. Vaak komt hij me voor als een goede oude vriend uit het verleden, en soms maakt hij dat ik midden in een handeling of midden in een gedachte aan iets heel anders moet glimlachen. Laatst kreeg ik een mailtje. ‘Heb je dit gezien?’ schreef een vriend van me. Ik las het met tranen in mijn ogen en het maakte mijn hele avond goed.

Zoals bekend stierf Alan Turing in stilte. Er was zelfs geen begrafenis, en de kranten volstonden met korte berichtjes. Hij verdween uit de geschiedenis, en toen tegen het eind van de jaren tachtig het eerste boek over Bletchley Park verscheen, werd hij slechts genoemd als de naam van een machine.

Toen ik aan mijn eigen roman begon, zat hij weliswaar als standbeeld in Sackville Park in Manchester en hadden al heel wat geleerden aandacht aan zijn ideeën besteed. Toch leek hij merkwaardig vergeten. Zelfs de bibliothecaresse in Wilmslow wist niet wie hij was en maar weinig ontwikkelde Zweden hadden van hem gehoord. Nooit zag ik homo’s Alan Turing als held en martelaar naar voren schuiven. Dat is echter aan het veranderen.

In Engeland eisten enkele vooraanstaande mensen, onder wie Richard Dawkins, Ian McEwan en Stephen Fry, dat de regering Alan Turing postuum haar excuses zou aanbieden, en op 11 september 2009 gebeurde dat tegen alle verwachtingen in. Vijfenvijftig jaar na Turings dood verklaarde premier Gordon Brown plechtig, en ik hef er mijn glas op: ‘Het is niet overdreven om te stellen dat de Tweede Wereldoorlog zonder zijn uitzonderlijke bijdrage weleens anders had kunnen aflopen. Hij was werkelijk een van de personen die aantoonbaar een unieke bijdrage hebben geleverd om ons te helpen het oorlogstij te keren. Gezien de grote dank die we hem verschuldigd zijn, is het des te afschuwelijker dat hij zo onmenselijk is behandeld. (…) Dus namens de Britse regering en iedereen die dankzij Alan Turings werk in vrijheid leeft, ben ik er trots op te kunnen zeggen: “Het spijt ons. Je had zoveel beter verdiend!”’

 

David Lagercrantz